طمانینه

یکی از آداب قلبی عبادات، به خصوص عباداتی که با ذکر همراه هستند، طمانینه است. این طمانینه با طمانینه ای که فقها در رساله های عملیه درباره آن صحبت کرده اند تفاوت دارد.

منظور از طمانینه ی قلبی آن است که سالک، عبادت را با حالت سکونت قلب و اطمینان خاطر بجا آورد؛ زیرا اگر عبادت در حال اضطراب قلب و تزلزل خاطر انجام شود، قلب تاثیری از آن نمی پذیرد و در ملکوت قلب هیچ جلوه ای از حقیقت آن عبادت بروز پیدا نمی کند.

اصلا اینکه بعضی از عبادات یا بعضی از اذکار باید چند بار تکرار شوند، یکی از اسرارش این است که تاثیری از آنها در قلب به وجود آید تا کم کم حقیقت ذکر و عبادت باطن سالک را شکل بدهد و قلبش با روح عبادت متحد شود. تا وقتی که قلب حالت اطمینان و آرامش و طمانینه و وقار نداشته باشد نمی توان انتظار داد اذکار و مناسک در آن تاثیری بگذارند و اذکار و عبادات هرگز از حد ظاهر تجاوز نمی کنند قلب از آنها حظ و بهره ای نخواهد داشت. اگر هم عبادتی در حد ظاهر بماند و اثری از آن در باطن نباشد این عبادت از عالم ماده به عوالم دیگر بالا نخواهد رفت و ممکن است در هنگامه ی سختیهای جان دادن و سکرات موت و یا سختیهای عالم قبر و برزخ صورت آن عبادت به کلی از صفحه ی قلب محو و نابود شود و انسان با دست خالی در پیشگاه مقدس خداوندی حاضر شود. اما اگر مثلا کسی ذکر شریف لا اله الا الله و محمد رسول الله را با حالت سکونت قلب و اطمینان دل بگوید و قلب را به این ذکر شریف تعلیم دهد، بعد از مدتی زبان قلب گویا خواهد شد و آنگاه زبان ظاهر تابع زبان قلب شده و اول قلب ذاکر می شود سپس زبان.

امام صادق علیه السلام می فرمایند: «قلب خود را قبله ی زبانت قرار بده، آن را جز با اشاره ی قلب و موافقت عقل و رضای ایمان مجنبان.» (مصباح الشریعه، باب 5)

همین که زبان قلب باز شد، قلب قبله ی زبان و سایر اعضا می شود و وقتی قلب ذکر می گوید تمام وجود انسان ذاکر خواهد شد. این حالت حالتی است که به سادگی قابل محو و زوال نیست.

در مورد معارف دین و اصول عقاید هم همینطور است. اگر این معارف به قلب انسان نرسیده باشد در هنگام سکرات موت و فشار قبر و ... ممکن است اسم حق تعالی و رسول الله (ص) و دین شریف اسلام و کتاب مقدس الهی و ائمه ی هدی علیهم السلام و سایر معارف فراموش شود و انسان نتواند در هنگام سوال و جواب قبر جوابی بدهد. در آن صورت تلقین هم فایده ای به حال او نخواهد داشت چرا که آنچه به لقلقه ی زبان گفته بود در قلب صورت نگرفته بوده و از خاطر محو شده است.

در احادیث آمده است که یک طایفه از امت رسول اکرم صلی الله علیه و اله را که وارد جهنم می کنند، از هیبت مالک جهنم اسم پیامبر را فراموش می کنند، با آنکه در همان حدیث است که آنها اهل ایمان هستند و قلوب و صورتهای آنها از نور ایمان درخشان است. (علم الیقین. ج 2، ص 1039)